ปัจจัยที่สัมพันธ์กับคะแนนความรอบรู้ด้านผลิตภัณฑ์สุขภาพของผู้ประกอบการ ร้านชำ และสถานการณ์คุ้มครองผู้บริโภคด้านยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพจำแนกตามโรงพยาบาลสมเด็จพระยุพราช (รพร.)

จากการศึกษาก่อนหน้าเรื่อง “สถานการณ์คุ้มครองผู้บริโภคด้านยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพ และความสัมพันธ์ของคะแนนความรอบรู้ของผู้ประกอบการกับการผ่านเกณฑ์ประเมินร้านชำคุณภาพประเภท   การใช้ยาสมเหตุผล (G-RDU) และร้านชำคุณภาพประเภทผลิตภัณฑ์สุขภาพปลอดภัย (G-SHP) ของโรงพยาบาลสมเด็จพระยุพราช (รพร.) พบว่าร้านชำในความรับผิดชอบของ รพร. ยังจำหน่ายยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพที่ไม่ปลอดภัย รายงานนี้จึงต้องการเพิ่มเติมผลการวิเคราะห์โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อหาความสัมพันธ์ระหว่างปัจจัย ได้แก่ ระดับของ รพร. รวมทั้ง ผลการประเมินคุณภาพร้านชำทั่วไป GG, G-RDU, และ G-SHP กับคะแนนความรอบรู้ด้านผลิตภัณฑ์สุขภาพของผู้ประกอบการร้านชำ และเพื่อวิเคราะห์สถานการณ์ยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพในร้านชำจำแนกตามราย รพร. รูปแบบการศึกษาเป็นภาคตัดขวางเชิงวิเคราะห์ โดยใช้ข้อมูลทุติยภูมิจากโปรแกรมระบบเฝ้าระวังยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพในชุมชน (G-RDU & G-SHP MOPH) ที่ทำการสำรวจร้านชำในความรับผิดชอบของ รพร. 21 แห่งในระหว่างวันที่ 16 มีนาคม 2568 – 31 กรกฎาคม 2568 กลุ่มตัวอย่างคือร้านชำที่ได้รับการคัดเลือกโดยเภสัชกรคุ้มครองผู้บริโภคของแต่ละ รพร. ผู้สำรวจเป็นอาสาสมัครสาธารณสุข เจ้าหน้าที่สาธารณสุขจากโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล ที่ได้รับการอบรมจากเภสัชกรคุ้มครองผู้บริโภคที่รับผิดชอบการประเมินผลคุณภาพร้านชำและดูแลการลงข้อมูลในโปรแกรมฯ วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติพรรณา หาความสัมพันธ์ของปัจจัยระดับโรงพยาบาล และผลการประเมิน (GG,G-RDU,G-SHP) ด้วย linear regression analysis นำเสนอด้วย crude b (95%CI) และ ในส่วนของสัดส่วนความรอบรู้ฯที่จุดตัด 90 คะแนนใช้ binary logistic regression นำเสนอด้วย crude OR (95%CI) ผลการสำรวจร้านชำทั้งหมด 4,081 แห่ง เขตสุขภาพที่ 8 ได้จำนวนร้านชำมากที่สุดคือ 1,054 ร้าน (ร้อยละ 25.8) และ รพร.นครไทย จ. พิษณุโลก สำรวจได้มากที่สุดจำนวน 352 ร้าน รพร.ปัว จ.น่าน มีการจำหน่ายยามากที่สุด (ร้อยละ 80.7) และเป็นยาอันตรายและยาบรรจุเสร็จที่มิใข่ฯ มากที่สุดคือ ร้อยละ 75.4  และรพร. เดชอุดม จ.อุบลราชธานี ไม่มีการจำหน่ายยาเลย ในส่วนของผลการประเมินคุณภาพของร้านชำทั่วไป (GG) พบว่า รพร.ที่ได้การประเมินสีเขียวมากที่สุดคือ รพร. เดชอุดม จ.อุบลราชธานี และ รพร.สายบุรี จ.ปัตตานี (ร้อยละ 100) รพร. ที่ได้การประเมินสีแดงมากที่สุดคือ รพร. ปัว จ.น่าน (ร้อยละ 78.1) รพร.ที่ผ่าน G-RDU และ G-SHP มากที่สุด คือ รพร. เดชอุดม จ.อุบลราชธานี (ร้อยละ 90.8) ส่วนร้านชำที่ได้รับการประเมินผ่านน้อยที่สุดได้แก่ รพร.สายบุรี จ.ปัตตานี (ร้อยละ 1.0) รพร.ที่ได้คะแนนเฉลี่ยความรอบรู้ด้านผลิตภัณฑ์ของผู้ประกอบการร้านชำสูงที่สุดคือ รพร.สว่างแดนดิน จ.สกลนคร ได้ 101.62±13.49 คะแนนและ รพร.ที่ได้คะแนนน้อยที่สุดคือ รพร.เชียงของ จ.เชียงราย ได้ 66.42±14.93 คะแนน โดยพบว่าได้คะแนนความรอบรู้ฯมากกว่า 90 คะแนน รพร.บ้านดุง จ. อุดรธานี จำนวน 123 ร้าน (ร้อยละ 93.2) เมื่อวิเคราะห์หาขนาดของความแตกต่างโดยใช้ระดับโรงพยาบาลแบบ F1 เป็นกลุ่มอ้างอิงพบว่า โรงพยาบาลขนาด M1 ได้คะแนนน้อยกว่า crude b (95%CI) เท่ากับ -1.50 (-2.72,-0.28) และโรงพยาบาลขนาด M1, S ได้คะแนนมากกว่า crude b (95%CI) เท่ากับ 3.96 (2.36-5.55) และ 6.08 (4.73-7.43) ตามลำดับเมื่อใช้ GG สีเขียว เป็นกลุ่มอ้างอิงพบว่า สีเหลือง ได้ crude b (95%CI) เท่ากับ -10.47 (-11.87,-9.07) และสีแดง ได้ crude b (95%CI) เท่ากับ-8.55 (-9.47,-7.64) ในส่วนของ G-RDU ของร้านชำที่ผ่านการประเมิน crude b (95%CI) เท่ากับ15.10 (14.41-15.78) คะแนน และ G-SHP crude b (95%CI) เท่ากับ 14.62 (13.93-15.31) คะแนน กรณีหาความสัมพันธ์ของสัดส่วนความรอบรู้ฯที่จุดตัด 90 คะแนนพบว่า โรงพยาบาลขนาด M1 ผ่านน้อยกว่าได้ crude OR (95%CI) เท่ากับ 0.77 (0.63-0.94) และโรงพยาบาลขนาด M1, S ผ่านมากกว่าได้ขนาดความสัมพันธ์เท่ากับ 1.77 (1.34-2.35) และ 2.47 (1.93-3.14) ตามลำดับ กลุ่มร้านชำสีเหลือง ผ่านเป็น crude OR (95%CI) เท่ากับ 0.26 (0.21-0.33) เท่า และสีแดง ผ่านเป็น 0.30 (0.21-0.33) เท่า  สรุป ปัจจัยที่พบความสัมพันธ์กับคะแนนความรอบรู้ฯได้แก่ระดับของ รพร. และผลการประเมินร้านชำ GG, G-RDU และ G-SHP ส่วนสถานการณ์ของความปลอดภัยจากยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพในร้านชำ ยังพบปัญหาใน รพร. หลายๆแห่ง ดังนั้นจึงเป็นอย่างยิ่งที่จะให้มีการสำรวจอย่างต่อเนื่องและมีมาตรการในการพัฒนาความรอบรู้ฯของผู้ประกอบการให้สูงขึ้นโดยเฉพาะด้านที่ยังพบว่าเป็นปัญหาในแต่ละ รพร.

คำสำคัญ: ปัจจัยที่สัมพันธ์กับความรอบรู้, โรงพยาบาลสมเด็จพระยุพราช (รพร.), ร้านชำคุณภาพ (General grocery store, GG), ร้านชำคุณภาพประเภทการใช้ยาสมเหตุผล (G-RDU), ร้านชำคุณภาพประเภทผลิตภัณฑ์สุขภาพปลอดภัย (G-SHP)