สถานการณ์คุ้มครองผู้บริโภคด้านยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพ และความสัมพันธ์ของคะแนนความรอบรู้ของผู้ประกอบการกับการผ่านเกณฑ์ประเมินร้านชำ ประเภทการใช้ยาสมเหตุผล (G-RDU) และร้านชำคุณภาพประเภท ผลิตภัณฑ์สุขภาพปลอดภัย (G-SHP) ในเขตสุขภาพที่ 6

รายงานนี้นำเสนอผลของการสำรวจร้านชำของเขตสุขภาพที่ 6 ในเขตภาคตะวันออกของประเทศไทย ทุกจังหวัด จำนวน 8 จังหวัดได้แก่ จ.สมุทรปราการ จ.จันทบุรี จ.ชลบุรี จ.ระยอง จ.ตราด จ.ฉะเชิงเทรา จ.ปราจีนบุรี และจ.สระแก้ว ซึ่งเป็นเขตอุตสาหกรรมที่มีบริบทประชากรของกลุ่มแรงงาน รวมถึงแรงงานข้ามชาติที่เคลื่อนย้ายเข้ามาจำนวนมาก และยังมีส่วนที่อาณาเขตติดต่อกับประเทศกัมพูชา ซึ่งอาจเป็นปัจจัยที่ส่งผลต่อความชุกของการบริโภคผลิตภัณฑ์สุขภาพ จากการสนับสนุนยุทธศาสตร์การพัฒนาสู่ประเทศใช้ยาอย่างสมเหตุผล พ.ศ. 2566 – 2570 ให้มีการใช้ยาอย่างสมเหตุผล และปลอดภัย แหล่งกระจายยาหนึ่งที่สำคัญได้แก่ร้านชำที่พบผลจากการศึกษาก่อนหน้ารวมถึงการศึกษา 38 จังหวัดนำร่องและกรุงเทพมหานครโดยศูนย์วิชาการคุ้มครองผู้บริโภคด้านสุขภาพ (คคส.) สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ร่วมกับสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) ที่พบการจำหน่ายยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพที่ไม่เหมาะสม อย่างไรก็ตามยังไม่มีรายงานสถานการณ์จากเขตสุขภาพที่ 6 ดังนั้นงานวิจัยนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์สถานการณ์ยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพในร้านชำในเขตความรับผิดชอบของเขตสุขภาพที่ 6 รวมถึงการประเมินร้านชำทั่วไป (General Grocery store, GG) ร้านชำคุณภาพประเภทการใช้ยาสมเหตุผล (Grocery store-Rational Drug Use, G-RDU) และร้านชำคุณภาพประเภทผลิตภัณฑ์สุขภาพปลอดภัย (Grocery store-Safety Health Products, G-SHP) และ เพื่อหาความสัมพันธ์ระหว่างคะแนนความรอบรู้ของผู้ประกอบการกับการผ่านเกณฑ์ประเมิน G-RDU และ G-SHP รูปแบบการวิจัยเป็นภาคตัดขวางเชิงวิเคราะห์ (cross-sectional analytical study) โดยใช้ข้อมูลทุติยภูมิ (secondary data) จากโปรแกรมระบบเฝ้าระวังยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพในชุมชน (G-RDU & G-SHP MOPH) ที่ได้ทำการสำรวจร้านชำใน 8 จังหวัดของเขตสุขภาพที่ 6 ระหว่างวันที่ 15 มีนาคม 2568 – 30 มิถุนายน 2568 กลุ่มตัวอย่างคือร้านชำที่ได้รับการคัดเลือกโดยเภสัชกรคุ้มครองผู้บริโภคหรือบุคลากรที่ได้รับมอบหมายของแต่ละจังหวัด ผู้สำรวจเป็นเภสัชกร อาสาสมัครสาธารณสุข เจ้าหน้าที่สาธารณสุขจากโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล ที่ได้รับการอบรมจากเภสัชกรคุ้มครองผู้บริโภคที่รับผิดชอบการประเมินผลคุณภาพร้านชำและดูแลการลงข้อมูลในโปรแกรมฯ วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติพรรณา หาความสัมพันธ์ของคะแนนความรอบรู้ฯทั้งในรายจังหวัดและภาพรวมกับผลการประเมิน (GG,G-RDU,G-SHP) ด้วย linear regression analysis นำเสนอด้วย crude  (95%CI) และ ในส่วนของสัดส่วนความรอบรู้ฯที่จุดตัด 90 คะแนนใช้ binary logistic regression นำเสนอด้วย crude OR (95%CI) ทำการวิเคราะห์ความสามารถของคะแนนจุดตัดด้วย area under ROC curve (AuROC) ผลการสำรวจร้านชำทั้งหมด 4,530 แห่ง พบว่ามีร้านชำที่สะอาดไม่รกรุงรัง จำนวน จำนวน 4,389 ร้าน(ร้อยละ 96.9) ชั้นวางได้มาตรฐาน4,326 ร้าน (ร้อยละ 95.5) มีการจำหน่ายยา จำนวน 1,761 ร้าน (ร้อยละ 38.9) โดยจังหวัดที่มีการจำหน่ายยามากที่สุดคือ จ.ฉะเชิงเทรา(ร้อยละ 78.0) จำหน่ายยาสามัญประจำบ้านเท่านั้นมากที่สุดคือ จ.ตราด ร้อยละ 100 และจ. สมุทรปราการ มีสัดส่วนน้อยที่สุดคือร้อยละ 0 ร้านชำที่ถือว่าปลอดภัยร้อยละ 80.1 ผลการประเมินคุณภาพของร้านชำได้สีเขียว จำนวน 3,417 ร้าน (ร้อยละ 76.6) สีเหลือง จำนวน 140 ร้าน (ร้อยละ 3.1) และสีแดงจำนวน 919 ร้าน (ร้อยละ 20.3) จังหวัดที่ได้การประเมินสีเขียวมากที่สุดคือ จ.สมุทรปราการ และ จ.ตราด ที่ผ่านร้อยละ 100 คะแนนความรอบรู้ฯเฉลี่ย±ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน 95.67±12.69 จังหวัดที่ได้คะแนนสูงที่สุดคือ จ.ตราด ได้คะแนนเฉลี่ย 107.72±4.85 และจังหวัดที่ได้คะแนนน้อยที่สุดคือ จ.ปราจีนบุรี ได้คะแนน 86.24±13.54 ได้คะแนนความรอบรู้มากกว่า 90 คะแนน 3,165 ร้าน (ร้อยละ 71.0) มากที่สุดคือ จ. ตราด ร้อยละ 100 และจ.จันทบุรีต่ำที่สุดที่ร้อยละ 48.3 เมื่อใช้ GG สีแดง เป็นกลุ่มอ้างอิงพบว่ามีความแตกต่างมีนัยสำคัญทางสถิติเปรียบเทียบกับสีเขียวที่ 7.34(6.43,8.25) (p<0.001) สีเหลือง crude (95%CI) เท่ากับ 3.21(0.96,5.47) (p=0.005) โดยขนาดความแตกต่างของ G-RDU ของร้านชำที่ผ่านการประเมินสูงกว่า crude(95%CI) เท่ากับ 15.39(14.77,16.00) คะแนน และ G-SHP สูงกว่า crude (95%CI) เท่ากับ 15.08(14.46,15.69) คะแนน กรณีความสัมพันธ์ของสัดส่วนความรอบรู้ฯที่จุดตัด 90 คะแนนพบว่าเมื่อวิเคราะห์หาขนาดของความสัมพันธ์โดยใช้ GG สีแดง เป็นกลุ่มอ้างอิงพบว่าได้ crude OR (95%CI) ที่มีนัยสำคัญทางสถิติกับเขียวสีเขียว (p<0.001) crude OR(95%CI) 3.57(3.07-4.16) และสีเหลืองพบนัยสำคัญทางสถิติ crude OR(95%CI) 2.70(1.81, 4.02) (p<0.001) ร้านชำที่ผ่านการประเมินร้านชำประเภทการใช้ยาสมเหตุผล (G-RDU) และร้านชำประเภทผลิตภัณฑ์สุขภาพปลอดภัย (G-SHP) พบว่ามีสัดส่วนการผ่านคะแนนความรอบรู้ที่เกิน 90 คะแนนสูงกว่ากลุ่มที่ไม่ผ่าน อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p<0.001) คือ G-RDU ร้อยละ 100 vs. ร้อยละ 29.1 และ G-SHP ร้อยละ 100 vs. ร้อยละ 32.1 นอกจากนี้ผลการวิเคราะห์ค่าพื้นที่ใต้โค้ง ROC พบว่าความถูกต้องของคะแนนความรอบรู้ฯ อยู่ในเกณฑ์สูง เมื่อใช้ผลลัพธ์คือ G-RDU (ร้อยละ 87.0), G-SHP (ร้อยละ 85.8) แต่ความถูกต้องอยู่ในเกณฑ์น้อยเมื่อใช้ GG เป็นผลลัพธ์ (ร้อยละ 63.4) และได้ความสัมพันธ์เชิงบวกระหว่าง GG กับคะแนนความรอบรู้ฯ ค่า spearman rho เท่ากับ 0.23 (95%CI 0.21-0.26) อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p<0.001) สรุป สถานการณ์ยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพในร้านชำของเขตสุขภาพที่ 6 ยังพบผลิตภัณฑ์ที่ไม่ปลอดภัยต่อประชาชนและพบความสัมพันธ์ระหว่างคะแนนความรอบรู้ฯกับการผ่านเกณฑ์ประเมินประเภท G-RDU และ G-SHP ข้อมูลของการศึกษาสามารถนำไปใช้เป็นข้อมูลระบาดวิทยาพื้นฐานของการกระจายตัวของผลิตภัณฑ์สุขภาพที่ไม่เหมาะสม และคะแนนความรอบรู้ฯรายข้อของผู้ประกอบการแยกตามรายจังหวัด ผลการศึกษานี้เภสัชกรคุ้มครองผู้บริโภคและที่เกี่ยวข้องสามารถนำไปใช้ในการออกแบบเพื่อแก้ปัญหาสถานการณ์ความไม่เหมาะสมของผลิตภัณฑ์สุขภาพที่ไม่เหมาะสมและพัฒนาความรอบรู้ของผู้ประกอบการให้ตรงจุดต่อไป

คำสำคัญ: เขตสุขภาพที่ 6, ร้านชำทั่วไป (General grocery store, GG), ร้านชำคุณภาพประเภทการใช้ยาสมเหตุผล (Grocery store-Rational Drug Use, G-RDU), ร้านชำคุณภาพประเภทผลิตภัณฑ์สุขภาพปลอดภัย (Grocery store-Safety Health Products, G-SHP), ความรอบรู้ด้านผลิตภัณฑ์สุขภาพ