สถานการณ์คุ้มครองผู้บริโภคด้านยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพ และความสัมพันธ์ของคะแนนความรอบรู้ของผู้ประกอบการกับการผ่านเกณฑ์ประเมินร้านชำ ประเภทการใช้ยาสมเหตุผล (G-RDU) และร้านชำคุณภาพประเภท ผลิตภัณฑ์สุขภาพปลอดภัย (G-SHP) ในเขตสุขภาพที่ 5

การศึกษานี้ทำการเก็บข้อมูลในเขตสุขภาพที่ 5 ทุกจังหวัดจำนวน 8 จังหวัด ในเขตภาคกลางตอนล่างได้แก่ จังหวัดราชบุรี จังหวัดกาญจนบุรี จังหวัดสุพรรณบุรี จังหวัดนครปฐม จังหวัดสมุทรสงคราม จังหวัดสมุทรสงคราม จังหวัดเพชรบุรี และจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ซึ่งเป็นเขตสุขภาพที่มีบริบทที่มีประชากรหลากหลาย เช่น ในบางจังหวัดพบประชากรที่เป็นแรงงานต่างด้าวจำนวนมาก บางแห่งมีความแตกต่างของชาติพันธุ์และ อัตลักษณ์ทางวัฒนธรรม ซึ่งปัจจัยเหล่านี้พบว่าอาจมีผลต่อการบริโภคผลิตภัณฑ์สุขภาพ จากการสนับสนุนยุทธศาสตร์การพัฒนาสู่ประเทศใช้ยาอย่างสมเหตุผล พ.ศ. 2566 – 2570 ให้มีการใช้ยาอย่างสมเหตุผล และปลอดภัย แหล่งกระจายยาหนึ่งที่สำคัญ ได้แก่ ร้านชำ ที่พบผลจากการศึกษาก่อนหน้ารวมถึงการศึกษา 38 จังหวัดนำร่องและกรุงเทพมหานคร โดยศูนย์วิชาการคุ้มครองผู้บริโภคด้านสุขภาพ (คคส.) สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ร่วมกับสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) พบการจำหน่ายยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพที่ไม่เหมาะสม อย่างไรก็ตามยังไม่มีรายงานสถานการณ์จากเขตสุขภาพที่ 5 ดังนั้นงานวิจัยนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์สถานการณ์ยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพในร้านชำในเขตความรับผิดชอบของเขตสุขภาพที่ 5 รวมถึงการประเมินร้านชำทั่วไป (General Grocery store, GG) ร้านชำคุณภาพประเภทการใช้ยาสมเหตุผล (Grocery store-Rational Drug Use, G-RDU) และร้านชำคุณภาพประเภทผลิตภัณฑ์สุขภาพปลอดภัย (Grocery store-Safety Health Products, G-SHP) และ เพื่อหาความสัมพันธ์ระหว่างคะแนนความรอบรู้ด้านผลิตภัณฑ์สุขภาพของผู้ประกอบการร้านชำกับการผ่านเกณฑ์ประเมิน G-RDU และ G-SHP รูปแบบการวิจัยเป็นภาคตัดขวางเชิงวิเคราะห์ (cross-sectional analytical study) โดยใช้ข้อมูลทุติยภูมิ (secondary data) จากโปรแกรมระบบเฝ้าระวังยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพในชุมชน (G-RDU & G-SHP MOPH) ที่ได้ทำการสำรวจร้านชำใน 8 จังหวัดของเขตสุขภาพที่ 5 ระหว่างวันที่ 15 มีนาคม 2568 – 30 มิถุนายน 2568 ยกเว้นจังหวัดสมุทรสงคราม ใช้ข้อมูลระหว่างวันที่ 14 กุมภาพันธ์ – 7 พฤษภาคม 2568  กลุ่มตัวอย่างคือร้านชำที่ได้รับการคัดเลือกโดยเภสัชกรคุ้มครองผู้บริโภคของแต่ละจังหวัด ผู้สำรวจเป็นเภสัชกร อาสาสมัครสาธารณสุข เจ้าหน้าที่สาธารณสุขจากโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล ที่ได้รับการอบรมจากเภสัชกรคุ้มครองผู้บริโภคที่รับผิดชอบการประเมินผลคุณภาพร้านชำและดูแลการลงข้อมูลในโปรแกรมฯ วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติพรรณา หาความสัมพันธ์ของคะแนนความรอบรู้ฯทั้งในรายจังหวัดและภาพรวมกับผลการประเมิน (GG, G-RDU, G-SHP) ด้วย linear regression analysis นำเสนอด้วย crude b (95%CI) และ ในส่วนของสัดส่วนความรอบรู้ฯที่จุดตัด 90 คะแนนใช้ binary logistic regression นำเสนอด้วย crude OR (95%CI)  นอกจากนี้ยังทำการวิเคราะห์ความสามารถของคะแนนจุดตัดด้วย area under ROC curve (AuROC) ผลการสำรวจร้านชำทั้งหมด  2,191 แห่ง พบว่ามีร้านชำที่สะอาดไม่รกรุงรัง จำนวน 2,058 ร้าน (ร้อยละ 93.9)  ชั้นวางได้มาตรฐาน 2,070 ร้าน (ร้อยละ 94.5) มีการจำหน่ายยา จำนวน 1,085 ร้าน (ร้อยละ 49.5) โดยจังหวัดที่มีการจำหน่ายยามากที่สุดคือ จ.กาญจนบุรี (ร้อยละ 75.8) จำหน่ายยาสามัญประจำบ้านเท่านั้นมากที่สุดคือ จ.สุพรรณบุรี ร้อยละ 100 และจ. สมุทรสาคร มีสัดส่วนน้อยที่สุดคือร้อยละ 12.2 ร้านชำที่ถือว่าปลอดภัยร้อยละ 79.4 ผลการประเมินคุณภาพของร้านชำได้สีเขียวจำนวน 1,617 ร้าน (ร้อยละ 73.8) สีเหลือง จำนวน 87 ร้าน(ร้อยละ 4.0) และสีแดง จำนวน 487 ร้าน (ร้อยละ 22.2)  คะแนนความรอบรู้ฯ เฉลี่ย±ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน 95.44±13.70 จังหวัดที่ได้คะแนนสูงที่สุดคือ จ.กาญจนบุรี 103.68±10.11 คะแนน และคะแนนน้อยที่สุดคือ จ.เพชรบุรี  82.40±10.59 คะแนน จำนวนที่ได้คะแนนความรอบรู้มากกว่า 90 คะแนนร้อยละ 73.5 มากที่สุดคือ จ. สุพรรณบุรี ร้อยละ 96.7 และจ.เพชรบุรี ต่ำที่สุด ที่ร้อยละ 19.4 เมื่อใช้ GG สีแดง เป็นกลุ่มอ้างอิงพบว่ามีความแตกต่างมีนัยสำคัญทางสถิติเปรียบเทียบกับสีเขียวที่ได้คะแนนมากกว่า crude b(95%CI) เท่ากับ 8.57(7.23,9.91) และไม่พบนัยสำคัญทางสถิติเมื่อเปรียบเทียบกับสีเหลือง crude b(95%CI) เท่ากับ  -2.59(-5.60,0.42) (p=0.092) โดยขนาดความแตกต่างของ G-RDU ของร้านชำที่ผ่านการประเมินสูงกว่า crudeb(95%CI) เท่ากับ 16.40(15.43,17.36) คะแนน และ G-SHP สูงกว่า crude b(95%CI) เท่ากับ 15.42(14.44,16.40) คะแนน กรณีความสัมพันธ์ของสัดส่วนความรอบรู้ฯที่จุดตัด 90 คะแนนพบว่าเมื่อวิเคราะห์หาขนาดของความสัมพันธ์โดยใช้ GG สีแดง เป็นกลุ่มอ้างอิงพบว่าได้ crude OR (95%CI) ที่มีนัยสำคัญทางสถิติกับเขียว (p<0.001) crude OR(95%CI) 4.00(3.22-4.98)  ในขณะที่เมื่อเทียบกับสีเหลืองไม่พบนัยสำคัญทางสถิติ  crude OR(95%CI) 1.12(0.71-1.79) (p=0.611) ร้านชำที่ผ่านการประเมินร้านชำประเภทการใช้ยาสมเหตุผล (G-RDU) และร้านชำประเภทผลิตภัณฑ์สุขภาพปลอดภัย (G-SHP) พบว่ามีสัดส่วนการผ่านคะแนนความรอบรู้ที่เกิน 90 คะแนนสูงกว่ากลุ่มที่ไม่ผ่าน อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p<0.001) คือ G-RDU ร้อยละ 100 vs. ร้อยละ 30.7 และ G-SHP ร้อยละ 100 vs. ร้อยละ 35.4 นอกจากนี้ผลการวิเคราะห์ค่าพื้นที่ใต้โค้ง ROC พบว่าความถูกต้องของคะแนนความรอบรู้ฯ อยู่ในเกณฑ์สูงเมื่อใช้ผลลัพธ์คือ G-RDU (ร้อยละ 85.2), G-SHP  (ร้อยละ 83.1) แต่ความถูกต้องอยู่ในเกณฑ์น้อยเมื่อใช้ GG เป็นผลลัพธ์ (ร้อยละ 66.5) และได้ความสัมพันธ์เชิงบวกระหว่าง GG กับคะแนนความรอบรู้ฯ ค่า spearman rho เท่ากับ 0.25 (95%CI 0.21,0.29) อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p<0.001)   สรุป สถานการณ์ยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพในร้านชำของเขตสุขภาพที่ 5 ยังพบผลิตภัณฑ์ที่ไม่ปลอดภัยต่อประชาชนและพบความสัมพันธ์ระหว่างคะแนนความรอบรู้ฯกับการผ่านเกณฑ์ประเมินประเภท G-RDU และ G-SHP ข้อมูลของการศึกษาสามารถนำไปใช้เป็นข้อมูลระบาดวิทยาพื้นฐานของการกระจายตัวของผลิตภัณฑ์สุขภาพที่ไม่เหมาะสม และคะแนนความรอบรู้ฯ รายข้อของแต่ละจังหวัดสามารถนำไปใช้ในการออกแบบเพื่อพัฒนาให้ผู้ประกอบการร้านชำเพิ่มความรอบรู้ฯให้ตรงกับปัญหาต่อไป

คำสำคัญ: เขตสุขภาพที่ 5, ร้านชำทั่วไป (General Grocery store, GG), ร้านชำคุณภาพประเภทการใช้ยาสมเหตุผล (Grocery store-Rational Drug Use, G-RDU), ร้านชำคุณภาพประเภทผลิตภัณฑ์สุขภาพปลอดภัย (Grocery store-Safety Health Products, G-SHP), ความรอบรู้ด้านผลิตภัณฑ์สุขภาพ